Leo cây, đào hang, bò lên bờ và bơi như... cá!

”Đó, thấy chưa!?”, tiếng quát to của một tên trong nhóm đã nhanh chóng cắt ngang những hình ảnh tưởng tượng đang nhảy nhót trong đầu tôi. Thật là lạ lùng, trước mắt tôi, một sinh vật không giống bất cứ con cá nào tôi từng “chạm trán”. Hai mắt lồ lộ ra ngoài, đầu to, thân thon dài. Nó cũng có vây, đuôi... nhưng nhảy loi choi trên bãi bùn, bỗng chui tọt vào một cái hang gần đó mất dạng... Một con khác to bằng ba ngón tay đang chễm chệ trên một cành cây thấp lè tè gần đó, thấy động cũng ùm xuống nước, bơi rất nhanh. Thêm một điều lạ nữa là lúc bơi, đầu của con cá này vẫn nổi trên nước, chỉ có thân chìm bên dưới chứ không bơi sâu hoàn toàn như những loài cá khác... Thấy tôi đứng ngây người quan sát, mấy người bạn ôm bụng cười khoái trá: “Vậy mà cũng làm như người ngoài hành tinh! Cá thòi lòi mà cũng không biết nữa á?”. Cá thòi lòi kiếm mồi trên mặt nước, đất bùn và sống trong những nơi hiểm hóc như rễ cây, lùm bụi. Có thể xem cá thòi lòi thuộc giống “lưỡng cư”, nó có thể bơi lặn lâu hay khi muốn “đổi gió”, nó còn trèo vắt vẻo trên những cây đước, mắm... nhưng có người đến gần thì chúng nhảy tõm xuống sông! Nó chuyên săn mồi sống là con còng đất, tôm, tép, các loại cá nhỏ. Cá thòi lòi trưởng thành thường chọn nơi hiểm hóc để đào hang sâu cả thước có nhiều ngõ ngách để trú ẩn.

Cá thòi lòi đây!

Sống nơi bãi bùn và ẩn nấp trong những rễ cây

...leo cây

Ra khỏi hang để kiếm mồi...

...bơi

Những con cá thòi lòi mà tôi thấy được đa số trung bình to cỡ từ 2 đến 3 ngón tay nhưng những con trưởng thành thì có thể to bằng cổ tay người lớn (nghĩa là tương đương 300 đến 400g).

Muốn ăn phải... lăn xuống bùn!

Tìm hang để đặt bẫy...

Một chú thòi lòi trong hang sa bẫy

Muốn tiếp cận mấy con cá thòi lòi to tướng đang xuất hiện mỗi lúc một nhiều, nhóm chúng tôi phải rón rén lội xuống mé sông. Một vài người đang đi ngon trớn bỗng vấp chân hoặc do bùn trơn nên té lăn xuống, cả người dính đầy bùn đất. Thấy có động, lũ cá thòi lòi đua nhau tìm những cái hang gần nhất để chui vào. Không chịu thua, những bàn tay xấn tới bên hông miệng hang, chặn mất mấy cái ngõ ngách thoát hiểm. Con cá nào lì đòn thì co người cố thủ trong đống bùn nhão nhoét, nhưng phần lớn thì chúng ngoi đầu ngược trở ra ngoài miệng hang thì ngay lập tức đã có lưới hoặc bàn tay chờ sẵn! Phúc, một tên nhỏ tuổi nhất trong nhóm nhưng đã xuất sắc lập chiến công đầu tiên! “Ha ha ha... dính rồi nhé!”, Phúc hét to. Con cá thòi lòi của Phúc bắt được khá lớn, cỡ 100g nên khiến cho mọi người đều ganh tị. Những bước chân bì bõm lội bùn trở nên hăng hái hơn khi bắt đầu con nước lớn, thời điểm cá thòi lòi ra khỏi hang kiếm ăn!

Đi bắt cá thòi lòi cũng có nhiều cách: chặn hang, đặt trúm, soi đêm... cách nào cũng có bí quyết riêng. Cách đi soi ban đêm cũng được nhiều dân đi lưới ghe sử dụng. Sẵn có đèn soi, pha đèn vào bờ. Ánh đèn làm mắt con thòi lòi gần như bị thôi miên nên không kịp chạy trốn và cứ thế là tóm gọn cho vào giỏ. Những ai đi soi đêm thường may mắn bắt được những con cá thòi lòi “khủng long” (to cỡ cổ tay người lớn) vì đêm vắng chúng hay ra ngoài kiếm mồi.

Dạo gần đây, cá thòi lòi trở nên có giá do các nhà hàng đưa món lạ miệng này vào thực đơn nên nhiều người đã đổ xô đi bắt cá thòi lòi. Để bắt được nhiều cá thì mọi người thường hay đặt bẫy chứ đào hang, soi đêm không hiệu quả bằng. Tùy theo địa phương mà cách đặt bẫy cũng khác nhau. Có nơi người ta đặt bẫy bằng lưới nhưng tại Cần Giờ, mấy đứa bạn của tôi bẫy cá thòi lòi bằng ống trúm (một loại dụng cụ đan bằng tre, kín một đầu), úp ngay miệng hang. Khi chui ra khái hang, cá gặp phải ống trúm, càng vùng vẫy chui sâu vào ống thì càng mắc kẹt, đến khi quay đầu lại không có đường ra. Người đi bắt chỉ việc mang ống lên, mở miếng chặn ở đầu ống, trút con cá ra giỏ. Ông Bảy Lộc (xã Thạnh An) cho biết: “Bẫy thòi lòi không khó, chỉ lấy ống trúm đặt vô miệng hang rồi tìm chỗ nấp, chờ thòi lòi chui lên dính bẫy. Nhưng quan trọng là phải biết xác định đâu là miệng hang thòi lòi, phải biết nhìn vết bùn xem đã có vết chân thòi lòi bò lên chưa, cá ra ngoài rồi mà đặt bẫy thì mất công”.

Cá lạ nhưng nhiều món ngon

Theo cách chế biến của người dân quê, cá thòi lòi có thể chế biến thành nhiều món rất ngon. Nhưng Long, một người bạn của tôi thì quả quyết rằng, cá thòi lòi nướng thì không có gì ngon hơn. Như để chứng minh lời nói của mình, nó lấy thanh tre tươi xiên dọc con cá thòi lòi rồi gác lên bếp than hồng, trở đều tay. Hương thơm mùi cá nướng bắt đầu dậy lên, đứa nào cũng tranh nhau hít hà... Cạo bỏ lớp da bị cháy, chấm miếng thịt cá nóng hổi một chút muối ớt, ai cũng khen món nướng của Long đúng là số 1!

Thịt cá thòi lòi kho tiêu cũng có vị riêng. Mẹ của Long nêm nếm thêm một ít tương, gừng cắt nhỏ, một ít dầu ăn. Đến lửa thứ hai thì gừng, tương và chất béo cùng thấm đều vào từng con cá. Lúc này ăn miếng cá vừa thơm vừa bùi, thêm một dĩa rau luộc nữa là có ngay bữa cơm thịnh soạn. Canh chua cá thòi lòi hoặc lẩu cũng hấp dẫn không kém. Khi nấu cho thêm quế đất, ngò om, ngò gai và các loại rau quả như cà chua, đậu bắp, rau muống, sau đó mới từ từ cho cá vào. Vị ngọt, béo của cá thòi lòi quyện cùng với mùi thơm nồng của quế đất, ngò gai bốc lên thơm phức...

Hương vị đặc biệt của loài cá sống... trên cây kì lạ này như níu chân người lạ nhưng cũng dễ làm mềm lòng người khi bất chợt Long quay sang tôi thủ thỉ: “Dân quê như bọn tui thường nhớ đến món cá thòi lòi, món ăn đậm chất quê nhà và còn là món ăn gợi nhớ gợi thương đối với những ai đã từng trải qua một thời thơ ấu ở những vùng đất này...”

L.C.BÌNH